२२ मार्च : अर्थात् विश्व पानी दिवस : पानीको कुरो

हिन्दुधर्मका अनुसार जीवनको शुरुआत पानीबाटै भएको पाइन्छ। भगवान् विष्णु क्षीर समुद्रमा तैरिएर रहेको कुरा होस् वा उनले लिएको मत्स्य कुर्म आदि अवतार नै किन नहोस् पानीबाटै जीवनको शुरुआत भएको तथ्य पुष्टि हुन्छ। आधुनिक जीव विज्ञानले पनि यही कुरालाई स्वीकार गरेको छ र जीवन पानीबाटै शुरु भएको मान्दछ। पानीबिना धर्तीमा जीवनको कल्पना गर्न पनि असम्भव छ। तसर्थ हामी पानीलाई जीवनको आधार भन्दछौँ। हरेक सजीवको लागि पानी अनिवार्य आधारभूत आवश्यकता हो। विरुवाहरुले जमीनबाट पानी सोसेर लिन्छन् र पातको प्रकाश संश्लेषण प्रक्रियाबाट उक्त पानीसमेतको मिश्रणले खाद्यपदार्थ बन्दछ र बँाकी जन्तुजनावर तथा मानिसको जीवन सोही खाद्यपदार्थमा आधारित हुन्छ।

हामीलाई के लाग्छ भने पानी प्रसस्त मात्रामा पाइनेे पदार्थ हो। तर वास्तविकता केही फरक छ। पृथ्वीको दुई तिहाई भाग पानीले ढाकेको छ। तर त्यो सामुद्रिक नुनिलो पानी भएकोले खर्चिलो प्रशोधन संयन्त्रबिना मानिसको उपयोगका लागि अनुपयुक्त हुन्छ। मानिसले उपयोगमा ल्याउँनसक्ने पानीलाई फ्रेस वाटर वा ताजा पानी भनिन्छ र यसप्रकारको पानी धर्तीमा जम्म्ााजम्मी तीन प्रतिशतभन्दा पनि कम छ। यसरी उपयोगमा ल्याउँन सकिने पानीमध्ये पनि २.५ प्रतिशत पानी ध्रुवीय ख48ड र उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिउँको रुपमा जमेर रहेकोछ। त्यसै गरी ०.६८ प्रतिशत जमीनमुनि रहेको छ। हावामा रहेको यस्तो पानीको प्रतिशत ०.०४ छ र तलाउ र दह तथा नदीहरुमा त जम्मा ०.०१ प्रतिशत मात्र छ (यो तथ्याङ्क स्ा्रोतअनुसार केही फरक पनि देखिन्छ)। यसरी भन्दा संसार भरी रहेको पानीमध्ये एक प्रतिशतभन्दा पनि कम पानीमा मात्र मानिसको पहुँच पुग्नसक्छ। त्यसै गरी मानिसको सिंगो शरीरमा करीव ६५ प्रतिशतसम्म पानीको मात्रा रहेको हुन्छ भने रगतमा ८३ प्रतिशत र मष्तिष्कमा ७० प्रतिशत पानी रहेको हुन्छ। वनस्पतिमा प्रजाति र अवस्थाअनुसार ६० देखि ९० प्रतिशतसम्म पानी पाइन्छ।

सामुद्रिक नुनिलो पानी पिउन योग्य नभए पनि संसारभरिकै पानीको मुटु भनेको समुद्र नै हो। जलचक्रमा समुद्रकै पानी नियमन भइरहेको हुन्छ। धर्तीमा सूर्यको प्रकाश पर्ने समय(फोटो पिरियाडिज्म)अनुसार ऋतुहरु बदलिन्छन् र मौसम पनि परिवर्तन हुन्छ। यसमा पानीको निकै महत्वपूर्ण भूमिका रहेको कुरो हामीले सदैव महसुश गरिआएका छौँ।

पानी अनौठो प्रकारको रसायन हो। यो ठोस, तरल र ग्यासका रुपमा सहजै रहनसक्छ। पृथ्वीको सबैभन्दा होचो ठाउँदेखि लिएर सबैभन्दा अग्लो स्थानसम्म्ा पनि पानीको अस्तित्व उत्तिकै महत्वपूर्णरुपमा रहेको छ। यसको विशेष प्रकारको ताप ग्रहण गर्ने क्षमता(स्पेसिफिक हिट क्यापासिटी)ले हामीलाई निकै ठूलो गुण लगाएको हुन्छ। साथै पानी आफैँमा अम्लीय (एसिडिक) र क्षारीय (बेस) पनि हो।

हाम्रो देश जलसम्पदाको हिसाबले निकै सम्पन्न मानिन्छ। हिमालयबाट उद्भव भएका हाम्रा कोशी, ग48डकी, कर्णाली र महाकालीजस्ता ठूला चार नदीहरुमा सिङ्गै देशको करीव ९० प्रतिशत पानी बग्दछ। हाल हाम्रो देशको जनसंख्यालाई यहाँ पाइने पानी भाग लगाउँदा प्रति व्यक्ति ८,००० क्यु.मि. पुग्ने अनुमान गरिएको छ र यसरी नेपाल ब्राजिलपछि जलस्रोत उपयोगको क्षमताका आधारमा दोस्रो ठूलो देश मानिएको हो, विद्युत् उत्पादनको क्षमताको कारणले होइन।

सृष्टिको शुरुआतदेखि नै मानव सभ्यताहरु नदी किनारहरुमै विकास हुँदै आएका हुन्। अन्न उत्पादन तथा पशुपालनमा पानीको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको कुरा हामी सबैलाई थाहा छ। उसै गरी माानव सभ्यतालाई आधुनिक वैज्ञानिक युगमा प्रवेश दिने सौभाग्य पनि पानीले नै पायो। अठारौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा जेम्सवाटले वाष्पयन्त्र तयार गरेपछि मानवसभ्यता यान्त्रिक युगमा प्रवेश गरेको हो। त्यस उपरान्त आजका दिनसम्म आइपुग्दा पानीको आवश्यक्ता र महत्व झन् झन् बढ्दै गइरहेको छ। आजभोलि आणविक ऊर्जा उत्पादनका लागि ताजा पानीको दोहन चर्को रुपले हुनेगर्दछ। आणविक भट्टीको ताप अनुकूलनका लागि करौडौं लिटर पानी दैनिक रुपले प्रयोग गरिएको हुन्छ। जापानमा भर्खरै विस्फोट भएको फुकुसिमा दाइची आणविक भट्टीमा दैनिक सात अर्ब ग्यालन(एक ग्यालन बराबर ३.७८ लिटर) पानी प्रयोग भइरहेको कुरा निकै आश्चर्य लाग्दो छ। र यस्ता भट्टीहरु विश्वमा धेरैवटा छन् भन्ने कुरा हामीले बुझ्नुपर्दछ।

संसारमा भइरहेको जनसंख्याको तीव्र वृद्धिको कारणले ताजा पानीको माग पनि उत्तिकैरुपमा बढ्दै जाँदा यस्ता स्रोतहरुमा धनी राष्ट्रहरुका आँखा पनि निकै तिखारिदै गएको कुरा यहाँनेर बिर्सिनु हुँदैन। प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनका अनुसन्धाताहरु अबको युद्ध पानीको स्रोत कब्जा गर्ने प्रयासका कारण हुनसक्ने अनुमान गर्दछन्। तसर्थ विश्वमा पानीको अर्थ राजनीतिको महत्व कतिसम्म बढिसकेको रहेछ भन्ने कुरा स्पस्ट हुन्छ।

हाम्रो देशको सवालमा अनादिकालदेखि नै पानी श्रद्धा र पवित्रताको प्रतीक रहिआएको छ। हामी नदी र तलाउलाई श्रद्धा र भक्तिपूर्वक पूजा आराधना गर्छौँ। हाम्रो धार्मिक, आध्यात्मिक र सांस्कृतिक परिवेशमा पानी सदैव जीवनको अभिन्न अङ्गको रुपमा रहिआएको छ। नेपालमा पानीको आधुनिक उपयोग बीरधारा(सन् १८९३)बाट शुरु भएको हो र सन् १९२८ मा फर्पिङ् जलविद्युत् केन्द्र स्थापना भए पनि हालसम्म हामीकहाँ दिनानुदिन पानी र ऊर्जाको सङ्कट बढ्दै गएको छ। पानी व्यवस्थापनका लागि प्रशस्त धनराशि र उचित जलउपयोग नीतिको आवश्यकता पर्दछ। तर हामी यी दवै कुरामा सबल भइसकेको अवस्था छैन। एक अर्बभन्दा पनि बढी जनसंख्या भएको छिमेकी मित्रराष्ट्र भारतमा पनि पानीको सङ्कट चर्को रुपले बढिरहेकोछ र ऊ दक्षिण एसियाकै पानीमा एकछत्र अधिकार जमाउँने दिशामा रणनैतिक योजनासहित अगाडि बढिरहेको देखिन्छ। र ऊ नेपालको पानीलाई आफ्नो स्वार्थमा उपयोग गर्न भरमग्दुर प्रयासरत छ। कोशी, ग48डकी तथा महाकाली नदीमा भएका सम्झौताहरु नै यसका केही नमुनाहरु हुन्। हामीले हाम्रा सीमावर्ती नदीनालाहरुलाई अन्तराष्ट्रिय मूल्यमान्यताका आधारमा नै उपयोग गर्न सक्नुपर्दछ। अन्यथा हामी हाम्रै हिमालमुनि पनि तीर्खै मर्नुपर्ने दुरवस्थामा पुग्नसक्ने बाध्यता आइलाग्न सक्छ।

आज संसारभरि सहरहरुका लागि पानी भन्ने नाराका साथ विश्व पानी दिवस मनाइदै छ। सन् १९७२ मा अन्तराष्ट्रिय वातावरण र विकास सम्मेलनमा पानी र वातावरणबारे छलफल हुन थालेपछि पानी अन्तराष्ट्रिय चासोको विषय बन्नपुग्यो। त्यस्तै मार डे प्लाटा(अर्जेन्टिना, १९७७) र डब्लीन(आयरल्या48ड १९९२) का सम्मेलनहरुले पानीको विश्वव्यापी आवश्यक्ता र उपयोगको विषयमा केही महत्वपूर्ण मान्यताहरुलाई अगाडि सारे भने सन् १९९२ को रियो डि जिनेरियो (ब्राजिल)को पृथ्वी शिखर सम्म्ेलनले विश्व पानी दिवस मनाउँने निर्णय गरेपछि सन् १९९३ बाट लगातार यो दिवस मनाइदै आएको छ। ग्लोबल वार्मिङ, एसिड रेन, पानीको प्रदूषण र चर्को दोहन, वन विनाश तथा भूउपयोगमा परिवर्तनजस्ता अनेकौँ कारणले विश्वकै ताजा पानी सङ्कटमा परेको बेला हामीले पनि पानीको इज्जत र दीगो विकास गर्न हाम्रा सोच र धारणाहरुमा समयानुकूल परिवर्तन गर्दै अपार जलभ48डारबाट असीम फइदा लिन तत्परता देखाउँनु पर्दछ। राजनैतिक स्थिरता र सहमति तथा आवश्यक इच्छाशक्ति जुटाउँन हो भने पानी व्यवस्थापनका लागि स्वदेशी लगानी नै हाम्रा लागि पर्याप्त हुन सक्दछ।

(पूर्व प्रकाशित)
धन्यवाद

: नरेन्द्र पराशर

दिव्य हल्ला

खराब मौसमको एक टुक्रा बादल
दाहिनेपट्टि खसेको छ,…….
अनि वासन्ती रङ्गीन हरियालीको एक झुप्पा आनन्द
देब्रेपट्टि झरेको छ……

तर अनासक्त साधु
हावाको गहनतम आवाज
चुपचाप सुनिरहेको छ
मौनको भाषा केवल मौनताले नै बुझ्छ
नि:शब्द सघनताको केन्द्रमा
उदभूत निनाद मौनले नै सुन्छ
पवित्र मौनको दिव्य हल्ला
अकल्पनीय स्वादको दिव्य हल्ला………

यान्त्रिकताको छटपटीबाट निकै पर
एकान्तमा एकान्तको हल्ला
त्यही अलौकिक हल्लामा रमाएको छ
एक अपरिग्रही
अनासक्त साधु
जो मलाई सदैव बोलाउँछ
तर पनि म जान्नँ
त्यस हल्लामा पवित्र ढोल ठटाउँन……..

जानु पर्छ कि ?
जानु हुन्न कि ?
यही दोधारमा बितिरहेका छन्
मेरा सांसारिक दिनहरू…….

: नरेन्द्र पराशर

नेपाली साहित्यमा ‘शुभलोचना’

कुनै बेला मुल्ला नसरुद्धीन बाध्यतावश धोबीको रूपमा काम गर्दै थियो।

एकदिन लुगाफाटा बटुल्न ऊ आफ्नो किशोरवयको छोरोलाई गधामा बसाएर घरबाट निस्कियो।

केहीपर पुगेपछि चौतारीमा बसेर गफ चुटिरहेका मानिसहरूको नजिकबाट अगाडि बढ्दै गर्दा मुल्लाको कानमा मर्मस्पर्शी आवाज पर्नगयो ‘हरे, कस्तो जमाना ! बलियोबाङ्गो त्यत्रोे लाठे छोरो चैँ गधामा आरामले बसेको छ र बूढो बाउ भने घाममा गधा डोर्यारएर हिँडेको छ!’

मुल्ला एकक्षण गम खायो। अनि मनमनै केही सोचेर उसले छोरोलाई गधाबाट उतारेर ऊ आफैँ गधामा चढ्यो। केही पल्तिर पुगेपछि फेरि कुनै चौतारी आयो र त्यहाँ बसेका मानिसहरूमध्ये कसैको आवाज मुल्लाको कानमा पर्योर ‘हत्तेरी! के खालको मान्छे रहेछ त्यो त, बालक केटाकेटीलाई घाममा हिँडाएर आफू भने शानसँग गधामा चढेको छ…..लाज शरम हराएपछि कसको के लाग्दोरहेछ र!’

मुल्लाको मनमा ठेस लाग्यो र केही पर पुगेर उसले छोरोलाई पनि गधामा बसायो र अगाडि बढ्यो। अर्को चौतारीमा उसै गरी मानिसहरू बसिरहेका थिए र त्यहाँबाट पनि आवाज आयो ‘हरे भगवान्! गधा भनेको हात्ती हो र? त्यत्रा त्यत्रा भुसतीघ्रेहरू त्यस्तो लूते गधामा चढ्नु हुन्छ त?’

मुल्लाको मन फेरि दोधारमा पर्योे र ऊ पनि गधाबाट उत्रियो र छोरालाई पनि उतार्योग र अनि गधालाई डोर्यासउँदै उनीहरू अगाडि बढिरहे। केही पर अर्को चौतारीमा बसेका मानिसहरूबाट आवाज आयो ‘बुद्धि सकिएको हो कि दिमाग खुस्किएको हो यी बाउछोराको, गधामा आनन्दले चढ्न छोडेर यस्तो टन्टलापुर घाममा गधा डोर्यासएर हिँडेका छन्। के देख्नु परेको होला?’

मुल्लाले फेरि गम खायो। उसले छोराको सहयोगमा गधालाई काँधमा बोक्यो हिँड्न थाल्यो। केही अगाडि पुगेपछि अर्को चौतारीमा आराम फर्माएर बसेका भद्रभलाद्मीहरूबाट आवाज आयो ‘अब कसको के लाग्छ र! यी बाउछोराहरू त पागल भएछन्। लौ न, दाजुभाइ हो यिनलाई उपचार गर्न कतै बैद्य–हकीमका तिर लैजाऊँ….!’ त्यस्तो कुरा सुनेपछि केही पर पुगेर मुल्लाले गधालाई खोल्सामा फालिदियो र लामो श्वास तानेर टक्क उभियो। केही मानिसहरू त्यहीँ आइपुगे र मुल्लालाई हप्कीदब्की गर्दै भन्नथाले ‘पशुको कुनै अधिकार हुँदेन? यसलाई यसरी निर्ममतापूर्वक खोल्सीमा फाल्न पाइन्छ? तिमीहरू दुबैलाई अब पशुअधिकार हरण गरेको अभियोगमा कार्बाही गरिन्छ…..!’

अनि मुल्ला नसरुद्धीनले आजित भएर भन्यो ‘जे कार्बाही गर्ने हो, गर्नुहोस्। तर मलाई यो गधाबाट कुनै पनि हालतमा छुट्टी दिनुहोस्। मेरो दिमागले काम गर्न छोडिसक्यो र यसको मूलकारण यही गधा हो …..!’

हामीलाई राम्ररी थाहा छ कि विविध आकारप्रकार र रुचिका अनेक टिप्पणीकारहरू आ–आफ्नै झोला, झ48डा, लाठी र चश्मा बोकेर हरेक गौँडा–गाँैडाका चौतारीमा गधा डोर्यावउँने नसरुद्धीनको खोजी गरेर बसेका हुन्छन्। चौतारीमा बसेर नसरुद्धीनको कार्यलाई टिप्पणी गर्नु कुनै गार्होो काम होइन। नसरुद्धीन झैँ कुनै उद्धेश्यले प्रेरित भएर प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि आनन्दपूर्वक अगाडि बढ्नु फरक र साँचो अर्थमा ठूलो कुरा हो। तर बौद्धिक विलासिताका चौतारीमा बसेका अनेक टिप्पणीकारहरूका विचार सुनेर जसरी नसरुद्धीन विचलित भयो त्यसरी कुनै पनि रचनाकार विचलित हुनुहँदैन।

कुनै पनि काव्य वा कृति सबैका लागि सधैँभरि आनन्ददायक र सर्वस्वीकृत हुनसक्दैन। कोही रचनाकारले तयार पारेको कृतिलाई रचनागर्भको अवस्था, प्रयुक्त विचार, भाषाको सन्तुलित र लालित्यपूर्ण प्रस्तुतिकरण, सामयिकता, कल्पनाशीलता, यथार्थ चित्रण आदि वा यस्तै अनेक गुणधर्मिताले सुसज्जित भएको भनेर कुनै एक टिप्पणीकारले भने पनि सोही कृति अर्को टिप्पणीकारको नजरमा अर्थहीन, फजूल, रूखको नाश, भ्रामक, वायुपङ्खी, कागजको फूल वा यस्तै अनेक विमतिले भरिएको हुनसक्छ। यसो हुनु सर्वथा नौलो कुरा पनि होइन। संसारमा अरबौँ मानिसहरू छन् र तिनका फरक फरक अनुहार, स्वभाव र रुचिहरू पनि। कतिसम्म भने एकै व्यक्तिको मन परिस्थिति समान हुँदाहुँदै पनि समय फरक पर्नेक्रमसँगै बदलिइरहन्छ। मानिसमा फरक स्वभाव र अलग आदर्श देखिनु अनिवार्य गुण हो। हरेक व्यक्तिको मनमा अन्तरद्वन्द्व विद्यमान छ भने समाजका अनेक मानिसहरू फरक हुनु स्वाभाविक हो। तसर्थ कुनै पनि कृति वा रचना सबैका लागि सुन्दर र आकर्षक हुन नसक्नु पनि स्वाभाविक नै हो।

आफूले अनुभूत गरेको कुरालाई शब्दमा उतार्न रचनाकार स्वतन्त्र हुन्छ। रचनाकारको बोध, चैतन्य, स्वभाव, उसको भौतिक र नैतिक परिवेश, राजनैतिक दर्शनमाथिको विश्वास, रचना गर्ने काल र समय वा यस्तै अनेक अवस्थाहरूले कृति कस्तो हुनसक्छ भन्ने कुराको निर्धारण गरिरहेका हुन्छन्। ठीक यही कुरा फरक विचार, रुचि र स्वभाव भएको व्यक्तिलाई अवश्य पनि मन पर्ने खालको हुनसक्दैन।

‘कला कलाका लागि’ कि ‘कला जीवनका लागि’ भन्ने सैद्धान्तिक, दार्शनिक मान्यताबीचमा कुनै एक छनोट गनुपर्दा उत्तर सजिलो छ। पारिजातको ‘अनिँदो पहाडसँगै’ लाई उत्तम ठहर्याजउँदै गर्दा पनि ‘शिरीषको फूल’लाई हठात् कागजको फूल भन्न गार्होो हुन्छ। तर पनि हामीकहाँ पारिजातको शिरीषको फूललाई कागजको फूल भनेर टिप्पणी नभएको होइन र त्यसलाई सही ठहर्यानउँने एउटा ठूलो तप्का आज पनि उत्तिकै जोडदार र सशक्तरूपमा उपस्थित छ।

फरक मत र विचारले बहस–पैरवीलाई अझ सही र सटिक दिशातिर नै लैजान मद्धत गरेको हुन्छ। तसर्थ नेपाली साहित्यमा देखिएका कृतिहरूमाथि हुने गरेका टिप्पणीहरू चाहे ती रचनाकारले अपेक्षा गरेअनुरूप हऊन् वा फरक नै किन नहून् ती टिप्पणी वा समालोचनाउपर रचनाकार जागरुक र संवेदनशील हुनुपर्छ। सामान्यतया कुनै पनि कृतिको आलोचना नै आलोचना वा प्रसंशैप्रसंशा हुनसक्दैन। त्यसप्रकारले कसैलाई नौनीस्नान गराउँने र कसैलाई तातोपानी खन्याउने दुरासयबाट सामान्यतया कुनै पनि समालोचकले लेखेको हुँदैन र लेख्नु पनि हुँदैन। एकोहोरो प्रशंसा वा ‘एप्पल पलिसिङ’ ले रचाकारको अन्तरमनमा दमित प्रसंशाको क्षुधातृप्तिलाई त सम्बोधन गर्ला तर त्यसले रचनाकारको भविष्यको हकमा पनि सकारात्मक प्रभाव नदेखाउँन सक्छ। त्यसैगरी कुनै पनि कृति सम्पूर्णरूपले फाल्तु हुनसक्दैन। तसर्थ प्रतिशोधात्मक कार्बाही गरेसरह कुनै कृतिलाई चिथोर्नु, कोपर्नु वा भुत्ल्याउँनु पनि आफैँमा न्यायोचित होइन।

आधुनिक प्रविधिको विकासले सामाजिक परिवेश र मनोविज्ञानमा देखापरेको नयाँ ढाँचा र स्वरूपलाई हेर्दा समाजरूपान्तरणको प्रक्रिया पनि विगतमा आँकलन गरिएभन्दा फरकढङ्गले अगाडि बढेको महशुस गर्न सकिन्छ। तसर्थ सबैप्रकारका रचनाकारहरूले आफ्नो ‘ब्रह्म’ले देखेको कुरालाई साहित्यको रूपमा अगाडि ल्याउने हिम्मत गर्नुपर्दछ। कसैले केही भन्ला कि भन्ने डरले कोही पनि कसैसँग उतर्सिनु हुँदैन। चाहे नयाँ आस्त्रोभोस्की जन्मियोस् वा नयाँ अरवेल, हामीलाई नेपाली साहित्यले अन्तराष्ट्रियस्तरको गुणवत्ता हासिल गरेको हेर्ने तीब्र चाहना छ। यसको लागि चौतारीमा बसेका टिप्पणीकारहरूको चिन्ता, चासो र आलोचनालाई सम्यक्भावले ग्रहण र विवेचन गर्दै उपल्लोकोटीको कृति प्रदान गर्न रचनाकारहरूले आफ्नो अभिरुचि, अध्ययन र अनुसन्धानको दायरालाई फराकिलो पार्दै आफ्नो रचनाधर्मितामा सक्रियतापूर्वक निरन्तर लागिरहनुपर्दछ।

:नरेन्द्र पराशर

पूर्व प्रकाशित

नयनराज पाण्डेको “उलार” :

व्यक्तिगतरुपमा मैले कहिल्यै पनि नचिनेको र सार्वजनिक थलोहरुमा पनि कमकमै नाम सुनिने उपन्यासकार नयनराज पा48डेको उलार उपन्यास पढिसकेपछि हृदय निकै आनन्दित र प्रसन्न भयो। उलार उपन्यासमा एकप्रकारको फरक जादूले काम गरेको छ। पश्चिम मधेसको नेपालगञ्ज सहरमा बसोबास गर्ने र सामाजिक मूलधारबाट अलगथलग रहेको सीमान्तकृत वर्गको प्रेमलाल अर्थात् प्रेमललवाले जीवनको पूर्वाद्धमै भोगेको त्रासदी, पीडा र बिस्मात्को अत्यन्त सशक्त तर सरल प्रस्तुति नै वास्तवमा उलार को जादू हो।

पहाडीक्षेत्रका सीमान्तकृत विपन्न वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने उपन्यासहरु कम छन् जस्तो लाग्दैन तर मधेसबाट यसरी प्रेमललवालाई सार्वजनिकीकरण गर्नु यस उपन्यासको अनौठो सफलता हो। वास्तवमा प्रत्येक घरघर र टोलटोलमा अद्भूत कथाहरु छरिएर रहेका छन् र तिनलाई शूत्रबद्ध गरेर कथ्यमा रुपान्तरण गर्नसक्ने चेतनामात्रको खाँचो छ भन्ने कुरा नयनराज पा48डेले कुशलतापवूर्वक प्रमाणित गरिदिएका छन्।
प्रेमललवाको खास नाम प्रेमलाल हो र कुनै इतिहास नै नभएको बुधेको ऊ एकमात्र छोरो। ट्रकले किचेर बाउ मरेको र आमा पनि सोही साल दमको रोगले मरेपछि प्रेमललवालाई स्थानीय राजनीतिज्ञ राजेन्द्रराजले बाबु मारिएको घटनाबाट आठ हजार क्षतिपूर्ति दिलाइदिन्छ। तर गाइँगुइँ के पनि सुनिएको हुन्छ भने राजेन्द्रराजले दशहजार आफूले नै चड्काएर आठहजारमात्र प्रेमललवालाई दिएको थियो। यही आठहजारले प्रेमललवाले टाँगा किन्छ र भाडामा लगाउँछ। कलवा ऊजस्तै वर्गको दैनिक ज्यालादारीको पसिनाको कमाइ खाने उसको मिल्दो विवाहित साथी हो। नजिकै कहीँ दरौपदी अर्थात् द्रौपदी बस्छे र उसको खानदानी पेशा बेश्यावृत्ति हो। प्रेमललवालाई द्रौपदीकहाँ जाने बानी परिसकेको हुन्छ। साबित्री पनि पेशाले अर्की बेश्या हो। प्रेमललवा आफ्नो साथी कलवालाई द्रौपदीकहाँ जान दिँदैन र साबित्री कहाँ कलुवा गएकोमा कुनै गुनासो पनि गर्दैन। एकपटक ऊ नराम्ररी बिरामी परेपछि राजेन्द्रराजले नै घरजग्गा बेच्न भन्छ र एकलाखमा सही छाप गराएर तीस हजार दिन्छ र उक्त जग्गामा शिलाबाबु र राजेन्द्रराजको पार्टी कार्यालय निर्माण हुन्छ। अब प्रेमललवा मूख्य सहरभन्दा केही पर एककठ्ठा जमीन र त्यसमै रहेको खरपरालको छाप्रोमा बस्न पुग्छ। र एउटा घोडी पनि किन्छ र इस्माइलसँग टाँगा चलाउँन सिक्छ। यही बेला चुनाव हुन्छ र राजेन्द्रराजको लागि ऊ बिना ज्याला चुनाव प्रचारप्रसारमा खट्छ। तर चुनाव शान्तिराजाले जित्छ। ननकउ अर्थात् टाँगारिक्सा एसोसिएशनको अध्यक्ष शान्तिराजापट्टि लागेको हुन्छ र उससँग प्रेमललवाको एक प्रकारको नदेखिने द्वन्द्व छ। शान्तिराजाको विजय जुलुसका लागि टाँगा आवश्यक पर्दा ऊ नमीठो मान्दै बाध्यतावश टाँगा लिएर निस्कन्छ र यही विजय जुलुसमा उसले राजेन्द्रबाबुले शान्तिराजाबाट पाँचलाख लिएर निष्त्रि्कय बसेको वा शान्तिराजालाई भोट खसाएको कुरा सुन्छ तर पनि पत्याउँदैन। विजय जुलुसमा जथाभावी मान्छे चढ्दा उसको टाँगा उराल हुन्छ। र घोडी बिरामी पर्छे। उसले उपचार पनि गराउँछ। यहीबेला कताकताबाट हिन्दू मुस्लिम दङ्गा भडि्कएको हुन्छ। उसको घोडी मर्छे।

बस्, घोडीको मृत्युसँगै उसको सारा अस्तित्वसमेत संकटमा पर्छ। अब ऊ आफ्नो मालिक अर्थात् राजेन्द्रराजको शरणमा पुग्छ। राजेन्द्रराजले चुरोटको बट्टामा सानो चिट लेखिदिन्छ र हिजोअस्तिमात्र चुनाव जितेको शान्तिराजकहाँ पठाउँछ। शान्तिराजालाई बडो मुस्किलले भेट्दा भोलि आउँन भन्छ र भोलिपल्ट पुनः पुग्दा काठमा48डौ आउँन भनिदिन्छ। कलवा, द्रौपदी सबैले एकपटक काठमा48डौ जाने सल्लाह दिन्छ्न् र हजारबार्हटसय जम्मा पारेर ऊ काठमा48डौ पुग्छ। ऊ काठमा48डौ पुगेर पहिलोपटक जोसँग बोल्छ त्यहीँबाट उसको कन्तबिजोग शुरु हुन्छ।

तब पुष महिनाको काठमा48डौंमा प्रेमललवाको दौडधुपको सिलसिला निकै पीडादायी छ। पुल्चोक, सिंहदरबार, बालुवाटार अनि पार्टी कार्यालय (बल्खु वा सानेपा?)। यही क्रममा ऊ होटेलमा पनि बस्न बाध्य हुन्छ र आफूलाई लेखक बताउँने एउटा भलाद्मी मान्छे ऊसँग हृदय फुकाएर कुरा गर्छ। र उसबाट झ48डै सय रुपैयाँ लिएर रक्सी खाइदिन्छ, मन्त्री भेटाइदिने प्रलोभन वा आश्वासन समेत दिएर। भोलिपल्ट ऊ पनि गायब हुन्छ। मन्त्री शान्तिराजसँग कतिगर्दा पनि भेट सम्भव हुँदैन। मन्त्रालयमा मन्त्रीको पि. ए. ले उसको सबै कुरो सुन्छ र सवाल रिक्साटाँगाको भएकोले यातायात मन्त्रालय जान भन्छ। यातायात मन्त्रीको पिएले सबै कुरो सुनेर उसलाई घर जानु नै बेश भनेर जय नेपाल भन्छ र प्रेमललवा द्रौपदीले आफ्ना कानका टप निकालेर दिएको गहना बेचेर र कलवा र कलवाकी बूढीले एकअर्कालाई नदेखाई दिएको रकम काठमा48डौँमा सकेर पुनः नेपालगञ्ज उत्रिन्छ : बिलकूल रित्तो र निराश।

समस्या यत्तिकैमा सकिँदैन। उसकी घोडी बसन्ती त पहिल्यै मरिसकेकी नै थिई घर पर्किँदा टाँगा पनि चोरिएको र अकस्मात् आएको वर्षाले घर पनि ढलेको हुन्छ। हृदयको अन्तस्थलमा छियाछिया भएको प्रिय साथीलाई यसबेला कलुवाले स्वान्त्वना दिन्छ।

अब फेरि प्रेमललवा लालपूर्जा लिएर राजेन्द्रराजकहाँ पुग्छ। पार्टीको वडा कार्यालय निर्माण गर्न जग्गा चाहिइरहेको बेलामा राजेन्द्रराजले नब्बे हजारको कागज बनाउँछ र तीस हजारमात्र प्रेमललवालाई दिन्छ र बाँकी पैसो सिलाबाबु र उसले खाइदिन्छन्। यसरी प्रेमललवाले फेरि टाँगा र घोडा किन्छ। अन्त्यमा बिहे गर्ने प्रवल अठोटका साथ ऊ द्रौपदीकहाँ पुग्छ।

सरसर्ती भन्दा कुरो यत्तिमात्र हो। यसमा थप कुरा भनेको प्रेमललवा र द्रौपदीको अन्तरङ्ग प्रेम हो। तर नयनराज पा48डेले यति छोटो उपन्यासमा नेपाली राजनीति, समाज, धर्म संस्कृतिजस्ता पक्षहरुलाई कुनै पनि प्रकारको खोल नओडाइकन नांगो पारेर व्याख्या गरिदिएका छन्। साथै राजधानी र मोफसलबीचको भेद, पार्टी कार्यालयमा पुराना त्यागी कार्यकर्ताहरुको बेहाल, जनताका पहुँचभन्दा बाहिर पुगेका नेताहरु, गरीव र विपन्नवर्गका मानिसहरुको भावनामा हुने खेलबाड अनि गरीव र आदिबासीहरु कसरी मूल थलोबाट विस्थापित हुँदै किनारतिर धकेलिँदै छन् भन्ने कुरालाई पनि उनले जस्ताको तस्तै चित्रित गरिदिएका छन्।
यति सामान्य विषयमा पनि उपन्यास बन्न सक्दोरहेछ भन्ने कुरा वास्तवमा पत्याउँन पनि मुस्किल पर्ने गरी तयार पारिएको यस उपन्यासको भाषा पनि उत्तिकै ओज र गरिमाले भरिएको छ। किनभने त्यो निकै सरल र सहज छ। उपन्यासमा स्थानीय भाषाका शब्दहरुको प्रयोगले पाठकलाई मधेसतिर पुर्या ई दिन्छ। दगाबाजी, मा–बहिनको गाली, सिना, जुबान, घपला, मुहल्ला, बिरादरी, मवाद, सुअरको औलाद जस्ता शब्दहरु बडो उपयुक्त स्थानहरुमा देख्नसकिन्छ। साथै यस उपन्यासमा देखिने झर्रा संवाद र शब्दहरु पनि निकै आकर्षक छन्। कुनै प्रकारको कपट, धुर्त्याइँ, बौद्धिक विलासिताका फाल्तू तिकडमबिना नै नयनराजले जे जसरी यो उपन्यास तयार पारेका छन्, निकै मर्मस्पर्शी छ। समग्रमा भन्ने हो भने उरालले प्रजातान्त्रिक कालख48डको एउटा विद्रुपता र त्रासदीलाई छर्लङ्ग पारिदिएको छ।

“नयाँ र पृथक् बन्ने मोहमा विसंगतिवाद वा शून्यवादका सूत्रहरुमा उनिएका र अवाञ्छित बौद्धिकताको चापले गर्दा सम्प्रेषण क्षमता गुमाएका नेपाली उपन्यासहरुको पंक्तिमा तर बेग्लै विशेषता लिएर यो उपन्यास देखा परेको छ।” उपन्यासको भूमिकामा कवि श्यामलले भनेजस्तै समाप्तिको हिसावले यो उपन्यास शून्यवादीजस्तो देखिएता पनि प्रेमललवाको जीवन समाप्त भएको छैन बरु झनै सशक्तरुपले शुरु हुने संभावनाको मुहानमा छ भनेर मान्न सकिन्छ। तर पनि पात्रहरुमाथि अन्याय हुनुहुन्न भन्ने विचार–मान्यता राख्ने पाठकहरुले उपन्यासको अन्त्यमाथि अवश्य पनि प्रश्न उठाउँने छन्।

सामाजिकरुपले उठ्नसक्ने सम्भावित खतराको सम्पूर्ण जोखिम मोलेर प्रेमललवाले द्रौपदीसँग बिहे गर्ने अठोट गरेपछि किन उपन्यास समाप्त भयो? यो प्रश्न मेरो मनमा पनि उठिरह्यो।

 (पूर्व प्रकाशित)

ग्लोबल वार्मिङ

महाहुन्डरी झम्टिँदै आउँदैछ,

महाउष्ण तातो यतै आउँदैछ
बढारेर लाने डढाएर खाने,
महाउग्र ज्वाला यतै आउँदैछ !

सबै सभ्यता भव्यता ध्वस्त पार्दै
भताभुङ्ग सारा लथलिङ्ग पार्दै
महा क्रोधको अग्निवर्षा हुँदैछ
विपत्ति ब्यथा वेदना ल्याउँदैछ !

जसै झोल भै पग्लिने छन् हिमाल
उसै सागरै अग्लिने छन् विशाल
महाघाम ज्वालामुखी ओर्लिदैछ
महामृत्युले जाल फैलाउँदैछ !

यहाँ नित्य बढ्दैछ तातो उदेक
सबै ढुक्क छन् चिन्तना छैन एक
नखाओस् कुनै अग्निले यो समाज
खनौँ है खनौँ है कुवा झट्ट आज !

बचाऊँ र रोपौँ सयौँ रूख-बोट
बनी नीलकण्ठै निलून् कालकूट
धूवाँ-शूक्ष्म-धूलो घटाऊँ हटाऊँ
बचाएर प्राणी सबै बाँच्न पाऊँ !

:नरेन्द्र पराशर

नारी

हो है आमा यही नारी द्यावा-ज्योति-प्रकाशिनी

महादेवी यही नारी चण्डमुण्ड बिनासिनी !
१
यही हो द्रौपदी, सीता यही हो युद्ध-कारण
यही हो भृकुटी नारी झगडाकी निवारण !
२
नास्नसक्छे यही नारी सुखको महलै पनि
खेप्नसक्छे यही नारी दुक्खको कहरै पनि !
३
भुल्नसक्छे यही नारी घारी जङ्गलमै पनि
फुल्नसक्छे यही नारी फूल गुलाफमै पनि !
४
काट्नसक्छे यही नारी भारी-दुर्गम रात ती
साट्नसक्छे महाप्रेम नरलाई त साथ दी !
५
नारीलाई गरी माया पर्छ सम्मान नै दिनु
त्यही सम्मानले मीठो पर्छ है मान नै लिनु !
६

:नरेन्द्र पराशर
(छन्द अनुस्टुप्)

तिम्रो हृदय

छल छैन कहीँ कल छैन कहीँ

अनि धूसर -धूमिल छैन कहीँ
मृदु कोमल फूल फुलेसरिको
सम त्यो जल मानसरोबरको
!
मधुझैँ मनमोहक माद हुने
रसिलो सपनासम याद हुने
अनि स्वच्छ सफा सुख-सुन्दरको
सम त्यो जल मानसरोबरको
!
कविको मुटुझैँ मुटुको कविझैँ
अनि शावक लोचनको छविझैँ
कति स्निग्ध-सफा पिकझैँ स्वरको
सम त्यो जल मानसरोबरको
!
पहरा छहरासँगको वनझैँ
लहरो छ हरा मुटुको मनमै
कति प्रेम प्रवाहित ईश्वरको
सम त्यो जल मानसरोबरको
!

:नरेन्द्र पराशर

(शृङ्गारसुधा कवितासङ्ग्रहबाट)